Προληψεις - δεισιδαιμονιες

ΔΕΙΣΙΔΑΙΜΟΝΙΑ = Δείδω(φοβάμαι) + Δαίμων(Θεός) = Παράλογος φόβος για τα πονηρά δαιμόνια, για υπερφυσικές δυνάμεις.

ΠΡΟΛΗΨΗ = Προ + Λαμβάνω =1. Απομάκρυνση, παρεμπόδιση 2.δεισιδαιμονία, προκατάληψη

ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΟΣ = 2. Αυτός που συντελεί στο να εμποδιστεί η δημιουργία ή η εκδήλωση ανεπιθύμητης κατάστασης.

ΔΟΜΗ Έτσι χαρακτηρίζεται κάθε πράξη ή πίστη με μαγικό ή θρησκευτικό χαρακτήρα που βρίσκεται έξω ή σε αντίθεση με την επίσημη θρησκεία μιας κοινωνικής ομάδας. Η έννοια της όμως είναι σχετική- εφόσον έχει σαν σημείο αναφοράς την εκάστοτε επίσημη θρησκεία της ομάδας, π.χ. και ο Χριστιανισμός σαν πρόληψη αντιμετωπίσθηκε από τους παλαιότερους ειδωλολάτρες που με υπερβάλλοντα ζήλο προχώρησαν σε διωγμούς και καταδίκες. Αυτές οι πράξεις και οι πίστεις είναι κατά κανόνα υπολείμματα παλαιότερων σταδίων πολιτισμού και θρησκείας, που συχνά έχουν τροποποιηθεί τόσο πολύ, ώστε να έχουν χάσει κάθε άμεση θρησκευτική σχέση. Γι' αυτό και σε λαούς στους οποίους δεν υπάρχουν παλαιότερα στάδια πολιτισμού ή δεν υπάρχουν ή έχουν πολύ μικρή σημασία οι προλήψεις. Πολλές συνήθειες ήθη και έθιμα, βαθιά ριζωμένες, απορροφήθηκαν από την επίσημη θρησκεία στο δικό της τελετουργικό π.χ. λιτανείες , φυλαχτά κλπ. Όταν μιλάμε για προλήψεις στην ουσία μιλάμε για απόδοση υπερφυσικής δύναμης σε αντικείμενα, πράξεις, λόγια ή και άτομα Οι προλήψεις μπορούν να διακριθούν σε θρησκευτικές και μαγικές προλήψεις. Οι θρησκευτικές, διάφοροι τύποι εξορκισμού με επίκληση το όνομα του Θεού, της Παναγίας, αγίων κλπ., ενώ οι μαγικές αποδίδουν σε αντικείμενα, λόγια, πράξεις είτε ευεργετική, είτε βλαπτική δύναμη. Π.Χ. η πίστη σε δαιμονικά όντα κατάγεται από μια πανάρχαια ανιμιστική αντίληψη ( πανψυχισμός) ενώ η πίστη στο μάτιασμα, μάγια κλπ στη δύναμη των θεραπευτών- μάγων που παραπέμπει στην αρχή της δημιουργίας του ανθρώπου, όπου η άγνοια και ο φόβος για τα φυσικά φαινόμενα καλλιεργούν αυτές τις καταστάσεις. ΗΛΙΟΣ Γνώμη που δεν στηρίζεται στη λογική αλλά σχηματίζεται αυθαίρετα από διάφορες αιτίες ή συμπτώσεις. Γεννήθηκαν από την ανάγκη του ανθρώπου να εξασφαλίσει μια ομαλή πορεία διαβίωσης, να προλάβει το κακό που έρχεται να αποφύγει δυσάρεστες και οδυνηρές καταστάσεις που έβλεπε να συμβαίνουν γύρω του. Πίσω από όλα αυτά βέβαια κρύβεται ο φόβος, ένας φόβος που στηρίζεται στην αδυναμία του να καταλάβει και να εξηγήσει αρχικά φυσικά φαινόμενα που τον ταλαιπωρούν, και έτσι τα αποδίδει σε δυνάμεις υπερφυσικές θεούς, δαίμονες κλπ. Στη πορεία του χρόνου, όμως, όπως μεταδίδονται από γενιά σε γενιά γίνονται συνήθειες τελικά ήθη και έθιμα και παίρνουν τη θέση ενός ηθικού κώδικα που αν δεν τηρηθεί θα επιφέρει τιμωρία και κακό στο ίδιο το άτομο και στην οικογένεια. Κανείς όμως πρέπει να αναρωτηθεί και σε τι βαθμό οι εκάστοτε μορφές εξουσίας ξεκινώντας από το μάγο-θεραπευτή , ιερατεία και φθάνοντας και στην σημερινή εποχή καλλιέργησαν ένα τέτοιο κλίμα προκειμένου να χειραγωγήσουν το λαό και να τον κατευθύνουν σύμφωνα με τα συμφέροντα τους. Πόσο δηλαδή εκμεταλλεύονται την άγνοια, την αφέλεια και την ευπιστία του; Τελικά πόσο χρησιμοποιούνται σκόπιμα σαν μορφή προπαγάνδας. Ανεξάρτητα αν με τη λογική τις απορρίπτουμε πιστεύω ότι ακριβώς γιατί από γενιά σε γενιά έχουν μεταφερθεί μέσω του λόγου και της πράξης έχουν περάσει στο υποσυνείδητο μας και καθορίζουν σε ένα βαθμό τις πράξεις μας. Πολλές έχουν περάσει μέσα σε παροιμίες και ρητά . Και ενώ δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετήσουν κάποια συγκεκριμένη ανάγκη σε μια συγκεκριμένη εποχή εξακολουθούν να παραμένουν και σήμερα ενώ δεν χρειάζεται πια . π.χ. Οι Χιώτες πάνε δυο-δυο. Διαστρέβλωση της αλήθειας είτε από άγνοια είτε ημιμάθεια είτε από πρόθεση. Όσο θα πιστεύουμε ότι τα γεγονότα της ζωής μας εξαρτώνται όχι από τις ίδιες μας τις προσπάθειες και ικανότητες, αλλά από εξωτερικές δυνάμεις θα υπάρχει βάση που θα επιτρέπει προλήψεις, δεισιδαιμονίες και λοιπά συναφή να μας καταδυναστεύουν και να μας οδηγούν στην αδράνεια και κατ' επέκτασιν σε δυσάρεστα συμβάντα και καταστάσεις. Αν ο άνθρωπος λειτουργούσε μόνο με τη καθαρή λογική τότε δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα, όμως υπάρχει το αίσθημα και το συναίσθημα και αυτά προσπαθούν να καλύψουν. Έτσι ελπίζει ότι θα απαλλαγεί από την αγωνία, την αβεβαιότητα και την αίσθηση ανεπάρκειας δηλαδή ότι οι γνώσεις και οι ικανότητες του δεν επαρκούν για να ανταπεξέλθει στις όποιες δυσκολίες ή να ελέγξει τις επιρροές του περιβάλλοντος του που δεν είναι αρεστές σ' αυτόν.

Είδος ενέργειας με τη μορφή ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων που εκπέμπει ο άνθρωπος

Οι προλήψεις και οι δεισιδαιμονίες αναπτύσσονται και εξαπλώνονται κυρίως σε εποχές που η δύναμη και η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια των λίγων που φτάνουν να έχουν δικαιώματα ζωής και θανάτου επάνω τους που φυσικά δεν αφήνουν περιθώρια ούτε για μόρφωση, ούτε για πνευματική καλλιέργεια , ούτε καν για επιστημονική αναζήτηση και έρευνα π.χ. στον Μεσαίωνα , Ιερά Εξέταση Γαλιλαίος κλπ. Σαν μια μορφή αντίστασης, από κάπου να κρατηθούν, αφού δεν μπορούν να προστατευθούν από τον ανεξέλεγκτο άρχοντα στρέφονται στη μεταφυσική, που στη συνέχεια μπερδεύεται με τη θρησκεία, και έτσι γεννιούνται θρύλοι, παραδόσεις έθιμα. Στην Ελλάδα καλλιεργήθηκαν κυρίως στη περίοδο της Τουρκοκρατίας. Πίσω όμως από πολλές από αυτές τις προλήψεις υπάρχει μια γενεσιουργός ανάγκης που έχει σχέση με την ίδια την επιβίωση του ατόμου, ανάγκη που γεννήθηκε σε μια συγκεκριμένη εποχή και σε συγκεκριμένες συνθήκες. Για παράδειγμα . Ο επισκέπτης να φεύγει από την ίδια πόρτα που μπήκε στο σπίτι για να μη χαλάσει το προξενιό. Η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική. Τα σπίτια είχαν διπλή και τριπλή είσοδο χτιζόντουσαν το ένα δίπλα στο άλλο σε στενά σοκάκια κι αυτός ήταν ένας τρόπος να φυγαδεύουν τα παιδιά ή και οι ίδιοι όταν γινόταν το παιδομάζωμα και δεν ήθελαν να ξέρουν οι ξένοι αυτή τη δυνατότητα.. Στην εποχή της Τουρκοκρατίας Στη σύγχρονη εποχή που η απότομη εξέλιξη της τεχνολογίας , το γκρέμισμα των παλιών αξιών και ιδανικών , η προσπάθεια για την δημιουργία νέων, το άγχος για επαγγελματική και κοινωνική επιτυχία σαφώς σπρώχνει τον άνθρωπο να αρπαχτεί από κάτι που θα τον προστατέψει από δυσάρεστες και υπεράνω των δυνατοτήτων του εκπλήξεις που του επιφυλάσσει η ζωή.

Παραδείγματα από την περίοδο των Οθωμανών

Το άρθρο που αναφέρεται παραπάνω αναφέρει ότι πολλές ελληνικές παραδοσιακές πεποιθήσεις διαμορφώθηκαν κατά την οθωμανική περίοδο. Ακολουθούν δύο σημαντικά παραδείγματα που απεικονίζουν πώς το ιστορικό τραύμα και η πολιτιστική ανταλλαγή οδήγησαν σε πεποιθήσεις που διατηρούνται μέχρι σήμερα.

Τρίτη η 13η

Ενώ μεγάλο μέρος του δυτικού κόσμου φοβάται την Παρασκευή η 13η, οι Έλληνες θεωρούν την Τρίτη η 13η την πιο ατυχής ημέρα του ημερολογίου. Την ημέρα αυτή, πολλοί αποφεύγουν σημαντικές αποφάσεις: δεν θα αρρασταθούν, δεν θα ξεκινήσουν μια νέα δουλειά, δεν θα υπογράψουν συμβόλαια, ούτε θα ταξιδέψουν. Κάποιοι αρνούνται ακόμη και να κόψουν τα νύχια ή τα μαλλιά τους. Το δεισιδαιμονικό αυτό στοιχείο συνδέεται άμεσα με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης την Τρίτη, 29 Μαΐου 1453, όταν οι δυνάμεις του Σουλτάνου Μωάμεθ Β' παραβίασαν τα τείχη μετά από μια πολιορκία 53 ημερών, τερματίζοντας την Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ' Παλαιολόγος πέθανε πολεμώντας στους δρόμους της πόλης, και ξεκίνησε μια περίοδος περίπου τεσσάρων αιώνων οθωμανικής κυριαρχίας.

Η σύνδεση αυτή ενισχύεται μέσω της αριθμολογίας: τα ψηφία του 1453 αθροίζουν το 13 (1+4+5+3=13), συνδυάζοντας την ατυχία της Τρίτης με την απειλητικότητα του αριθμού 13 σε ένα ενιαίο δεισιδαιμονικό στοιχείο. Η Τρίτη στα ελληνικά είναι "Τρίτη" (Τρίτη), που σημαίνει "η τρίτη ημέρα", και παραδοσιακά λέγεται ότι η ατυχία έρχεται σε τριάδες. Η ημέρα αυτή συνδέεται επίσης με τον Άρη (Mars), τον θεό του πολέμου, προσθέτοντας μια καταστροφική χροιά. Αυτό το δεισιδαιμονικό στοιχείο παραμένει ευρέως διαδεδομένο στη σύγχρονη Ελλάδα - τα μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν συχνά θέματα σχετικά με αυτό, και πολλοί Έλληνες, ακόμη και αυτοί που θεωρούν τον εαυτό τους μη δεισιδαιμονικούς, διστάζουν πριν προγραμματίσουν σημαντικά γεγονότα σε μια Τρίτη η 13η.

Το "Μάτι"

Το "μάτι" (όπως λέγεται και στα ελληνικά, "μάτι") είναι η πεποίθηση ότι ένα ζηλιάρικο ή θαυμαστικό βλέμμα μπορεί να προκαλέσει βλάβη, ασθένεια ή κακή τύχη. Η προστασία λαμβάνει διάφορες μορφές: η χρήση γυάλινων φυλακτών σε σχήμα ματιού, συνήθως μπλε, η εκτέλεση της χειρονομίας "φτού φτού φτού" τρεις φορές, και το μυστικό τελετουργικό προσευχής που ονομάζεται "ξεμάτιασμα". Σε αυτό το τελετουργικό, ένας θεραπευτής — συνήθως μια ηλικιωμένη γυναίκα — ψιθυρίζει μια μυστική προσευχή ενώ ρίχνει ελαιόλαδο στο νερό. Εάν το λάδι διασκορπιστεί, επιβεβαιώνεται ότι το άτομο έχει το "μάτι", και η προσευχή το απομακρύνει. Η προσευχή πρέπει να μεταβιβαστεί από γενιά σε γενιά (από τη γιαγιά στον εγγονό, ή από τον παππού στη εγγονή), αλλιώς χάνει τη δύναμή της.

Ενώ η έννοια του "ματιού" είναι αρχαία, το εμβληματικό γυάλινο φυλακτό μπλε χρώματος — με κυκλικές γραμμές σκούρου μπλε, λευκού, ανοιχτού μπλε και μαύρου — είναι προϊόν πολιτισμικής ανταλλαγής της εποχής των Οθωμανών. Οι Οθωμανοί κατασκευαστές γυαλιού, ιδιαίτερα στην Σμύρνη και την Ανατολία, τελειοποίησαν το "nazar boncugu" χρησιμοποιώντας τεχνικές χυτευσης γυαλιού με μπλε χρώμα. Κατά τη διάρκεια αιώνων συνύπαρξης υπό την οθωμανική κυριαρχία, οι Έλληνες υιοθέτησαν αυτά τα μαζικά παραγόμενα φυλακτά ως την κύρια μορφή προστασίας τους, αντικαθιστώντας παλαιότερα φυλακτά της βυζαντινής εποχής. Το μπλε χρώμα έχει ιδιαίτερη σημασία: τα μπλε μάτια ήταν σπάνια στην Ανατολική Μεσόγειο, και θεωρούνταν ότι τα άτομα με ανοιχτόχρωμα μάτια ήταν πιο ικανά να προκαλέσουν το "μάτι". Ένα φυλακτό με μπλε μάτι θεωρούνταν ότι απέτρεπε το βλέμμα. Σήμερα, το "μάτι" παραμένει μια από τις πιο εμφανείς δεισιδαιμονίες στην Ελλάδα — τα φυλακτά με μπλε μάτι φοριούνται από νεογέννητα μωρά, κρεμιούνται σε αυτοκίνητα και πάνω από πόρτες, και χρησιμοποιούνται ως κοσμήματα, ενώ η προσευχή του "ξεματιάσματος" συνεχίζει να μεταβιβάζεται μυστικά μέσα στις οικογένειες.

Demetra Togka